Bij elke zomerstorm en elke winterse bui komt dezelfde discussie terug. Was die code oranje nu nodig, of viel het uiteindelijk mee? Achter die vraag zit een misverstand dat hardnekkig is: veel mensen lezen een weercode als een voorspelling van hoe hard het gaat waaien. Dat is het niet. Een weercode is een inschatting van de gevolgen, en dat is iets heel anders.
Wie de code afgeeft
In Nederland is het KNMI de instantie die waarschuwingen uitgeeft voor gevaarlijk weer. Dat gebeurt op basis van modelberekeningen, waarnemingen en het oordeel van dienstdoende meteorologen. Het instituut werkt daarbij samen met veiligheidsregio’s en met Rijkswaterstaat, omdat een waarschuwing pas nut heeft als de partijen die moeten handelen hem ook op tijd krijgen.
Er zijn drie niveaus. Code geel betekent: wees alert, er is kans op gevaarlijk weer. Code oranje betekent: wees voorbereid, gevaarlijk weer is waarschijnlijk en er kan schade of overlast ontstaan. Code rood is het weeralarm en betekent dat er grote kans is op zeer ernstige gevolgen, met een oproep om je gedrag daarop aan te passen. Op de site van het KNMI staat per waarschuwing welk weersverschijnsel het betreft en voor welke regio en periode hij geldt.
Waarom impact zwaarder weegt dan het getal
Precies dezelfde windsnelheid kan de ene dag een code geel opleveren en de andere dag een oranje. Dat komt doordat de gevolgen verschillen. Windstoten van negentig kilometer per uur op een dinsdagnacht in februari zijn iets anders dan diezelfde windstoten op een zaterdagmiddag in de zomer, wanneer er duizenden mensen op festivalterreinen en campings staan.
Ook het seizoen speelt mee. Zware windstoten in het najaar, wanneer de bomen nog vol in blad staan, geven meer takbreuk en meer schade dan dezelfde wind in januari. Sneeuw die valt op een wegdek dat al onder nul is, levert een ander verkeersbeeld op dan sneeuw op nat asfalt van vijf graden.
Waarom het achteraf soms meevalt
Hier zit de kern van de discussie, en ook de reden dat waarschuwen ingewikkeld is. Een waarschuwing gaat over kans, niet over zekerheid. Bij een code oranje is het scenario waarvoor gewaarschuwd wordt waarschijnlijk, maar niet gegarandeerd, en het treft zelden een heel land gelijkmatig.
Een zware onweersbui is lokaal. Trekt hij twintig kilometer westelijker dan verwacht, dan staat de ene stad blank terwijl het in de andere droog blijft. Beide plaatsen hadden dezelfde code. Voor de inwoners van de droge stad voelt de waarschuwing achteraf als overdreven, terwijl hij voor de andere stad precies klopte.
Daar komt bij dat een geslaagde waarschuwing zichzelf onzichtbaar maakt. Als mensen thuisblijven, evenementen worden afgelast en gemeenten bomen preventief snoeien, dan valt de schade mee. Dat is dan geen bewijs dat de waarschuwing overbodig was, maar dat hij gewerkt heeft.
Wat je zelf kunt doen per niveau
- Bij code geel: check je route voordat je vertrekt en houd er rekening mee dat het langer duurt. Zet los tuinmeubilair vast en haal de parasol binnen.
- Bij code oranje: stel niet noodzakelijke ritten uit, zeker met een hoog voertuig of een aanhanger. Parkeer niet onder bomen. Controleer of je telefoon opgeladen is.
- Bij code rood: blijf binnen tenzij het echt niet anders kan, en volg de berichtgeving van de veiligheidsregio. Ga niet kijken bij de kust of bij hoogwater.
- Bij onweer: zoek een gebouw of een auto op. Sta niet onder een alleenstaande boom en blijf weg bij open water.
- Bij extreme hitte: houd rekening met ouderen en mensen met een chronische aandoening in je omgeving. Hitte eist meer slachtoffers dan storm, maar veel minder zichtbaar.
Het lastige evenwicht
Te vaak waarschuwen slijt. Wie elke maand een code oranje ziet die niets oplevert, neemt de volgende minder serieus, en dan werkt het systeem niet meer op het moment dat het ertoe doet. Te weinig waarschuwen kost levens. Precies daartussen moet een meteoroloog een keuze maken, vaak uren voordat duidelijk is welke kant een systeem opgaat.
Dat maakt kritiek achteraf makkelijk en onterecht. De vraag is niet of het is meegevallen, maar of de beslissing verstandig was met de informatie die er op dat moment lag. Dat is een ander soort oordeel, en het is er een die zelden in de discussie terugkomt.
Weersextremen die eerder zeldzaam waren, komen bovendien vaker voor, en dat verandert het speelveld. Bij hitte is dat inmiddels goed gedocumenteerd: de oversterfte tijdens hittegolven laat zien dat de gevolgen niet altijd zichtbaar zijn op straat. Hetzelfde geldt voor waarschuwingen die niet over weer gaan maar wel over gezondheid, zoals toen oogartsen waarschuwden voor de zonsverduistering.
Een code is dus geen belofte over het weer. Het is een verzoek om je gedrag aan te passen, gebaseerd op wat er mis kan gaan.
