Er komt een maandbericht van het CBS voorbij: de inflatie was afgelopen maand zoveel procent. En vrijwel iedereen die dat leest denkt hetzelfde: dat kan niet kloppen, mijn boodschappen zijn veel harder gestegen. Dat gevoel is meestal terecht, en het cijfer is meestal ook gewoon juist. Die twee dingen kunnen tegelijk waar zijn, en waarom dat zo is wordt duidelijk zodra je weet hoe het getal gemaakt wordt.
Het is geen boodschappenmandje
De consumentenprijsindex heet in de volksmond het boodschappenmandje, en dat is precies de reden dat het misverstand blijft bestaan. Het gaat niet over boodschappen. Het gaat over alle consumptieve bestedingen van Nederlandse huishoudens bij elkaar: huur, energie, verzekeringen, benzine, kapper, abonnementen, meubels, vakanties, en ja, ook het brood.
Die bestedingen zijn ingedeeld in een boomstructuur. In de opzet van de laatste jaren gaat het om veertien hoofdgroepen, die uiteenvallen in ongeveer vijftig groepen, bijna negentig klassen en zo’n honderdvijfentachtig subklassen. Elke subklasse krijgt een gewicht, en al die gewichten samen tellen op tot honderdduizend punten. Een gemiddelde subklasse weegt dus iets meer dan driehonderdvijftig punten, wat neerkomt op minder dan een half procent van de totale bestedingen.
Daar zit de eerste helft van het antwoord. Voedingsmiddelen zijn maar één van die veertien hoofdgroepen. Woonlasten wegen voor de gemiddelde Nederlander veel zwaarder dan de supermarkt. Als het brood tien procent duurder wordt en je huur nauwelijks stijgt, dan drukt die huur het gemiddelde met een veel dikkere duim naar beneden dan het brood het omhoog duwt.
Waar die gewichten vandaan komen
De gewichten zijn geen schatting van een ambtenaar maar een afgeleide van wat Nederland daadwerkelijk uitgeeft. De belangrijkste bron zijn de nationale rekeningen, de statistiek waarin de hele Nederlandse economie wordt bijgehouden. Daarnaast gebruikt het CBS het budgetonderzoek, waarin huishoudens hun uitgaven gedetailleerd bijhouden, plus transactiegegevens van supermarkten en reisorganisaties en marktinformatie van derden.
De index wordt berekend als een Laspeyres-prijsindex, en dat betekent in gewoon Nederlands: het bestedingspatroon van vorig jaar bepaalt de gewichten van dit jaar. De gewichten worden elk jaar in januari ververst en blijven dan het hele jaar staan.
Dat heeft een gevolg dat zelden genoemd wordt. In een jaar waarin mensen massaal hun gedrag aanpassen, bijvoorbeeld door minder te stoken of over te stappen op huismerken, loopt de weging een jaar achter op de werkelijkheid. Het CBS kan daar wel voor corrigeren met alternatieve bronnen, en heeft dat in de coronajaren ook gedaan, maar het blijft een ingebouwde vertraging. Het is geen fout in de methode: het is de prijs van een index die vergelijkbaar moet blijven over de tijd.
Waar de prijzen vandaan komen
Het beeld van de prijswaarnemer met een klembord in de supermarkt is verouderd. Het CBS is in 2020 gestopt met waarnemen in fysieke winkels. Wat ervoor in de plaats kwam, is grotendeels geautomatiseerd.
Het grootste deel komt uit transactiegegevens, ook wel scannerdata. Supermarktketens leveren wekelijks elektronische bestanden aan met per artikelcode de omzet en het verkochte aantal. Dat is geen steekproef van een paar prijskaartjes maar de complete afrekening aan de kassa: heel veel transacties, van heel veel artikelen. Daarnaast draaien er webscrapers die tienduizenden prijzen per maand van websites halen, en zijn er registerbronnen, tariefanalyses voor bijvoorbeeld telecom en thuiszorg, en online vragenlijsten voor bedrijven. Een deel wordt nog met de hand nagekeken door medewerkers die zelf op internet kijken.
Het principe blijft daarbij hetzelfde als vroeger: je vergelijkt zoveel mogelijk prijzen van artikelen die je in twee opeenvolgende maanden bij dezelfde verkoper waarneemt. Dat is belangrijker dan het klinkt, want het voorkomt dat een prijsdaling wordt gemeten die eigenlijk een winkelwissel is.
Even voorrekenen
Stel een sterk vereenvoudigd mandje van drie posten. Wonen weegt 30 procent, voeding 15 procent, en de rest van alles bij elkaar 55 procent.
- Wonen wordt 1 procent duurder. Bijdrage: 0,30 keer 1 procent is 0,30 procentpunt.
- Voeding wordt 8 procent duurder. Bijdrage: 0,15 keer 8 procent is 1,20 procentpunt.
- De rest wordt 1 procent duurder. Bijdrage: 0,55 keer 1 procent is 0,55 procentpunt.
Bij elkaar: 2,05 procent inflatie. En daar zit precies het probleem voor de lezer, want dat percentage vertelt niets over zijn eigen situatie. Iemand die net een nieuw huurcontract heeft getekend met een sprong van tien procent zit ver boven dat cijfer. Iemand met een afbetaalde woning en een vaste energiecontract zit er ruim onder. Beiden lezen hetzelfde getal en beiden herkennen het niet, en beiden hebben gelijk.
Het inflatiecijfer is een gemiddelde over alle huishoudens, geen uitspraak over één huishouden. Dat is dezelfde categorie van misverstand als bij percentages waarvan de noemer ontbreekt: het getal klopt, alleen slaat het niet op wat de lezer denkt dat het beschrijft.
Kwaliteit die verandert
Een technisch punt dat de meeste discussies over inflatie mist: wat doe je als een product verandert? Een telefoon van vijfhonderd euro van dit jaar is niet dezelfde telefoon als die van vijf jaar geleden. Een verzekering met andere voorwaarden is niet hetzelfde product.
Statistiekbureaus corrigeren daarvoor, en die correctie is een van de meest bediscussieerde onderdelen van de hele methode. Doe je het niet, dan meet je verbeteringen als prijsstijging. Doe je het te ruim, dan verdwijnt een echte prijsverhoging in een aanname over kwaliteit. Wie ooit heeft geprobeerd uit te leggen waarom een pak koffie van 500 gram naar 400 gram gaat zonder dat de prijs verandert, kent het probleem in zijn eenvoudigste vorm. In de index telt dat trouwens gewoon als prijsverhoging, want daar wordt naar de prijs per hoeveelheid gekeken.
Waarom één maand niets zegt
Er zijn twee manieren om naar het cijfer te kijken, en ze worden vrijwel altijd door elkaar gehaald. De ene is de vergelijking met dezelfde maand een jaar eerder, en dat is het getal dat doorgaans in het nieuws komt. De andere is de vergelijking met de maand ervoor.
Dat tweede getal is een stuk grilliger, en dat komt door seizoenen. In januari en juli gaat de kledingprijs onderuit omdat er uitverkoop is. In de zomermaanden schieten vliegtickets en accommodaties omhoog. Wie de prijsontwikkeling van juni op juli bekijkt, kijkt dus voor een flink deel naar de kalender en niet naar de economie.
De jaar-op-jaarvergelijking heeft dat probleem niet, want daar staat elke seizoensbeweging tegenover diezelfde beweging een jaar eerder. Maar die kent een eigen valkuil: als de prijs vorig jaar in één maand enorm steeg en dit jaar op datzelfde hoge niveau blijft, dan zakt het inflatiepercentage terug naar nul terwijl er niets goedkoper is geworden. Dat verklaart een groot deel van de verwarring uit de jaren waarin de energieprijzen eerst explodeerden en daarna stabiel bleven. Mensen lazen dat de inflatie voorbij was en zagen op hun afschrift dat er niets was teruggegaan. Allebei klopte.
Een index heeft bovendien altijd een basisjaar waarop hij op honderd wordt gezet. Dat basisjaar wordt periodiek verlegd, zodat de reeks aansluit bij een actueler bestedingspatroon. Voor de vergelijking van percentages maakt dat niets uit, maar wie indexcijfers uit verschillende reeksen naast elkaar legt, kan er flink naast zitten.
De afgeleide index, en waarom die bestaat
Naast de gewone CPI publiceert het CBS een afgeleide consumentenprijsindex. Het verschil is dat daar het effect van veranderingen in productgebonden belastingen, zoals de btw en accijnzen, en van subsidies uit is gehaald.
Dat klinkt als een technisch detail, maar het heeft een duidelijke reden. Wordt de btw op een productgroep verhoogd, dan stijgt de gewone CPI. Zou je lonen of uitkeringen daaraan koppelen, dan betaalt de overheid via de indexatie een deel van haar eigen belastingverhoging terug. De afgeleide index haalt dat effect eruit, en wordt daarom gebruikt in afspraken waarin dat ongewenst is.
Voor de lezer betekent het vooral dit: als twee berichten in dezelfde week verschillende inflatiecijfers noemen, hoeft dat geen fout te zijn. Het kan de gewone index tegenover de afgeleide zijn, of de maandvergelijking tegenover de jaarvergelijking.
Twee cijfers die op elkaar lijken
Tot slot een verwarring die vaak in nieuwsberichten sluipt. Naast de Nederlandse CPI bestaat er de HICP, de Europees geharmoniseerde variant. Die is opgezet zodat lidstaten met elkaar te vergelijken zijn, en het is de HICP waar de Europese Centrale Bank naar kijkt bij haar rentebesluiten.
De twee lopen bijna gelijk maar zijn niet identiek. Een van de verschillen is conceptueel: de HICP telt ook de bestedingen mee van buitenlanders in Nederland, en de Nederlandse CPI niet. Wordt er in een bericht over de Nederlandse inflatie gesproken terwijl het over de rente van de ECB gaat, dan is de kans groot dat er twee verschillende cijfers door elkaar lopen. Dat is meestal geen slordigheid met grote gevolgen, maar het verklaart wel waarom je in dezelfde week twee verschillende percentages voor dezelfde maand kunt tegenkomen.
Wat ik van dit alles het nuttigst vind om te onthouden: het inflatiecijfer is geen thermometer die jouw portemonnee meet, maar een gewogen gemiddelde van een land. Het cijfer is bruikbaar om jaren met elkaar te vergelijken en om beleid op te baseren. Voor de vraag of jij duurder uit bent dan vorig jaar, is je eigen bankafschrift een betrouwbaarder bron.
