Vanaf half oktober vallen ze weer op de mat: de uitnodigingen voor de griepprik. Vrijwel elke huisartsenpraktijk propt die prikken in een paar avonden of een zaterdagochtend, en dat is geen toeval maar het gevolg van een vrij strak tijdvenster.
Waarom uitgerekend half oktober tot eind november?
Griep komt in Nederland het meest voor in de winter, tussen december en maart. Na de prik duurt het ongeveer twee weken voordat je lichaam genoeg afweerstoffen heeft aangemaakt. En die afweerstoffen beschermen je vervolgens ongeveer een half jaar.
Reken je dat terug, dan valt het ideale moment tussen half oktober en eind november. Prik je in september, dan is de bescherming in maart alweer aan het weglopen terwijl het griepseizoen dan nog niet voorbij is. Prik je in december, dan loop je twee weken achter de feiten aan terwijl het virus al rondgaat. Dat halve jaar bescherming is trouwens ook de reden dat het advies is om de prik elk jaar opnieuw te halen, en niet alleen omdat het virus verandert.
Wie krijgt een uitnodiging?
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bepaalt wie de gratis griepprik krijgt aangeboden, op advies van de Gezondheidsraad. De doelgroep kan dus veranderen. Op dit moment gaat het om:
- Iedereen van 60 jaar en ouder, inclusief mensen die vóór 1 mei van het volgende jaar 60 worden.
- Mensen met een longziekte zoals astma waarvoor ontstekingsremmers nodig zijn, COPD, of ernstige langdurige longschade na covid.
- Mensen met een probleem in de functie van het hart, bijvoorbeeld na een hartaanval, bij hartritmestoornissen of bij hartfalen.
- Mensen met diabetes type 1 of type 2, en mensen met een nierziekte.
- Mensen met weinig afweer door ziekte, door een behandeling zoals chemotherapie of een beenmergtransplantatie, of door medicijnen die de afweer verlagen.
- Mensen met neurologische en neuromusculaire aandoeningen, zoals een spierziekte, Parkinson, ALS, epilepsie, of na een hersenbloeding of herseninfarct.
- Mensen met zeer ernstig overgewicht (BMI van 40 of hoger), met dementie, met een cochleair implantaat of met een verstandelijke beperking.
- Kinderen vanaf zes maanden tot achttien jaar die langdurig salicylaten gebruiken.
- Iedereen die in een verpleeghuis woont, ook als ze niet in een van bovenstaande categorieën vallen.
Daarnaast mogen zwangere vrouwen die tussen 15 oktober en 1 maart 22 weken of langer zwanger zijn de prik halen, bij het consultatiebureau.
Hoor je bij de doelgroep en heb je in oktober of november niets ontvangen, dan is contact opnemen met je huisarts of de arts van je zorginstelling de aangewezen stap. Uitnodigingen raken kwijt, en praktijken werken met bestanden die niet altijd volledig zijn.
Waarom staat er een tijdstip in de uitnodiging?
In de uitnodiging staat wanneer en waar je terechtkunt. Dat is geen formaliteit: praktijken huren voor die momenten extra personeel in of regelen een grotere locatie. Kun je niet, bel dan even voor een nieuwe afspraak in plaats van gewoon niet te komen. Het vaccin ligt al in de praktijk, dus naar de apotheek hoef je niet, en je krijgt de prik in je bovenarm. Kleding waarin je je bovenarm makkelijk vrij kunt maken scheelt gedoe in de rij.
Woon je in een zorginstelling, dan komt de prik naar jou toe en hoef je niet naar de huisarts.
Hoe weten ze in het voorjaar al welk vaccin er in het najaar nodig is?
Dat weten ze niet zeker, en dat is precies de zwakke plek van het hele systeem. De Wereldgezondheidsorganisatie adviseert twee keer per jaar over de samenstelling: in februari voor het noordelijk halfrond en in september voor het zuidelijk halfrond. Op basis van informatie uit veel landen over welke virussen er de afgelopen periode rondgingen, wordt ingeschat welke drie typen in het vaccin moeten.
Vanaf dat besluit duurt het ruim een half jaar voordat de prik in de koelkast bij de huisarts ligt. In die tussentijd kunnen er nieuwe varianten ontstaan die niet in het vaccin zitten. Daar werkt de prik dan mogelijk minder goed tegen. Dat is geen fout maar een structurele beperking van een productieproces dat nu eenmaal zo lang duurt, en het verklaart waarom het ene griepseizoen een veel beter beschermd beeld geeft dan het andere.
Hoe goed werkt hij dan eigenlijk?
De prik verkleint de kans om griep te krijgen met ongeveer veertig procent. Dat is geen indrukwekkend getal als je gewend bent aan vaccins die vrijwel alles tegenhouden, en het is de reden dat mensen zeggen dat de griepprik niet werkt.
Maar dat is niet waar het vaccin primair voor bedoeld is. Krijg je toch griep, dan word je meestal minder ernstig ziek, en de kans op ziekenhuisopname is ruim veertig procent kleiner. Voor iemand van 75 met hartfalen is dat een heel ander soort winst dan een week niet ziek zijn. Elk jaar overlijden er in Nederland ongeveer vierduizend mensen door de griep, en dat cijfer is waar het beleid op gericht is.
Hoe goed de prik werkt hangt verder af van je eigen weerstand, je leeftijd en je gezondheid. Bij mensen met een verminderde afweer werkt hij minder goed, precies bij de groep die hem het hardst nodig heeft. Ook dan blijft de winst dat de klachten milder zijn en de kans op complicaties zoals longontsteking kleiner.
Kun je griep krijgen van de griepprik?
Nee. Het is een vaccin met tientallen jaren ervaring en weinig bijwerkingen, en wereldwijd halen miljoenen mensen het elk jaar. Dat mensen zich er soms een dag beroerd door voelen is een reactie van het afweersysteem, geen infectie.
Wat wel gebeurt, is dat mensen in dezelfde periode een gewone verkoudheid oplopen en dat aan de prik toeschrijven. Half oktober is nu eenmaal ook het moment waarop de luchtwegvirussen weer rondgaan, om redenen die weinig met de griepprik te maken hebben. Griep is trouwens iets anders dan verkoudheid: hoge koorts, hoofdpijn, spierpijn of koude rillingen die plotseling opkomen, en meestal een tot drie weken voordat je weer de oude bent.
En als je die winter in het buitenland zit?
De prik die je in Nederland haalt werkt op het hele noordelijk halfrond. Vertrek je voordat de vaccins binnen zijn, vraag dan vooraf aan je huisarts of het vaccin er al is. Zo niet, dan kun je het in het land waar je overwintert bij de apotheek kopen en laten zetten, maar dan betaal je het zelf. Een alternatief is met je huisarts afspreken dat er een vaccin voor je bewaard wordt tot je terug bent.
