Vandaag is het vrijdag 13 november, en dat is dit jaar al de derde keer. In 2026 viel de dertiende ook in februari en maart op een vrijdag. Meer dan drie keer in één jaar kan niet. Toch voelt de datum voor veel mensen nog steeds als een dag waarop je beter even oplet. Waar komt dat idee vandaan, en gaat er op zo’n dag echt meer mis?
Twee losse ongeluksbrengers die pas laat samenkwamen
Het bijgeloof bestaat eigenlijk uit twee delen: het getal dertien en de vrijdag. Allebei hebben ze al heel lang een slechte naam, maar de combinatie is opvallend jong. Volgens Wikipedia is er geen enkele vermelding van vrijdag de dertiende als bijzondere ongeluksdag van vóór de negentiende eeuw.
Voor het getal dertien bestaan verschillende verklaringen. De bekendste is het Laatste Avondmaal: Jezus zat aan tafel met twaalf apostelen, dertien mensen in totaal, en Judas, die hem verraadde, wordt traditioneel als de dertiende gast gezien. Het getal twaalf staat in veel culturen voor volledigheid (twaalf maanden, twaalf sterrenbeelden, twaalf apostelen), en dertien is dan net één te veel. Ook een Noorse mythe wordt vaak genoemd. Twaalf goden hielden een feestmaal in Walhalla, waarna de niet uitgenodigde Loki als dertiende binnenkwam en de dood van Balder, de god van de vreugde, op zijn geweten kreeg, schrijft het Amerikaanse nieuwsplatform Buckrail.
De vrijdag kreeg zijn reputatie vooral via het christendom, omdat Jezus op een vrijdag werd gekruisigd. Daarnaast wordt vaak de arrestatie van de Tempeliers aangehaald, op vrijdag 13 oktober 1307 op bevel van de Franse koning Filips de Schone. Historici zijn het er echter over eens dat geen van deze verhalen aantoonbaar de oorsprong is. Veel verklaringen zijn achteraf bedacht.
Een roman en een horrorfilm maakten de datum wereldberoemd
De Amerikaanse journalist Nathaniel Lachenmeyer schrijft in zijn boek 13 dat het getal pas vanaf de zeventiende eeuw als ongeluksgetal opduikt en dat de koppeling met vrijdag veel later kwam. In Nederland meldde de Leeuwarder Courant volgens hem pas op 3 april 1896 voor het eerst iets over “vrijdag de dertiende”, als een idee dat uit de Verenigde Staten was overgewaaid.
Echt groot werd het in de twintigste eeuw. In 1907 verscheen de roman Friday, the Thirteenth van Thomas Lawson, over een beursmakelaar die het bijgeloof gebruikt om op Wall Street paniek te zaaien. In 1980 volgde de horrorfilm Friday the 13th, die meer dan tien vervolgen kreeg. Sindsdien is de datum overal ter wereld een begrip.
Dat het geen universeel bijgeloof is, zie je zodra je de grens over gaat. In Griekenland en Spaanstalige landen is juist dinsdag de dertiende de ongeluksdag. In Italië geldt vrijdag de zeventiende als pechdag. Daar speelt het Romeinse cijfer XVII een rol: met de letters omgehusseld lees je VIXI, Latijn voor “ik heb geleefd”, en dat klinkt als een grafschrift.
Gaat er op vrijdag de dertiende echt meer mis?
Het korte antwoord is nee. Een studie uit 1993 kreeg veel aandacht met de bewering dat het risico op een ziekenhuisopname na een verkeersongeluk op de dertiende tot 52 procent hoger kon liggen. De onderzoekers schreven er zelf bij dat de aantallen te klein waren voor een zinvolle analyse. Latere studies vonden geen verband tussen de datum en het aantal ongelukken.
Uit Nederland komt zelfs het tegenovergestelde signaal. Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek meldde in 2008 dat verzekeraars op een gewone vrijdag gemiddeld zo’n 7.800 verkeersongevallen gemeld kregen, en op vrijdag de dertiende gemiddeld 7.500. Ook meldingen van brand en diefstal lagen lager. De vermoedelijke verklaring: mensen zijn op die dag voorzichtiger of blijven thuis. Wie zich zorgen maakt over een percentage als die 52 procent, doet er goed aan eerst te kijken waarop dat percentage eigenlijk is gebaseerd.
In Finland maken ze er juist gebruik van. Daar is elke vrijdag de dertiende sinds 1995 de nationale ongevallendag, waarop overheid en Rode Kruis aandacht vragen voor veiligheid in het verkeer.
Een paar weetjes voor wie vandaag toch even oplet
De dertiende van de maand valt iets vaker op een vrijdag dan op welke andere dag van de week ook. Dat komt door de manier waarop de gregoriaanse kalender in een cyclus van 400 jaar steeds hetzelfde patroon herhaalt. Elke maand die op een zondag begint, heeft een vrijdag de dertiende, en elk jaar heeft er minstens één.
Ook toevallig: de Italiaanse componist Gioachino Rossini overleed op vrijdag 13 november 1868, precies dezelfde datum als vandaag. In een vroege Engelse biografie van hem wordt die vrijdag de dertiende al met nadruk genoemd.
En wie liever iets positiefs met de dag doet: 13 november is ook World Kindness Day, een internationale dag voor kleine goede daden die sinds 1998 bestaat. Dit jaar vallen die twee samen, schrijft Gulf News, met de nuchtere vaststelling dat er geen wetenschappelijk bewijs is dat deze vrijdag ongelukkiger is dan andere.
