Fosfenen zijn visuele sensaties waarbij mensen lichtflitsen, vonken of gekleurde patronen zien zonder dat er daadwerkelijk licht het oog binnenkomt. Deze bijzondere beelden ontstaan vaak spontaan en kunnen optreden bij het wrijven in de ogen, het stevig sluiten van de oogleden of na een plotselinge hoofdbeweging. Hoewel fosfenen meestal onschuldig en tijdelijk zijn, ontstaat er soms twijfel over wanneer ze onderdeel zijn van een normaal fenomeen en wanneer ze kunnen wijzen op een onderliggende aandoening die medische aandacht vereist.
Wat zijn fosfenen precies
Fosfenen zijn het resultaat van visuele waarnemingen zonder dat er licht op het netvlies valt.
Ze ontstaan doordat het netvlies of het visuele systeem van de hersenen wordt gestimuleerd zonder dat daar een externe lichtbron aan te pas komt. Dit kan mechanisch zijn, door druk op de oogbol, of neurologisch, zoals bij migraine. De vormen en kleuren van fosfenen kunnen variëren van kleine lichtflitsen tot ingewikkelde patronen, wat de ervaring soms verwarrend of beangstigend maakt.
Een veelvoorkomend voorbeeld van fosfenen is het zien van lichtpuntjes na het wrijven in de ogen of het plotseling dichtknijpen van de oogleden, waarbij de mechanische stimulatie het netvlies activeert.
Wat veroorzaakt fosfenen in het oog
Fosfenen worden veroorzaakt door uiteenlopende factoren, variërend van mechanische prikkels tot neurologische processen.
Een belangrijke oorzaak is mechanische stimulatie van het netvlies, bijvoorbeeld door te wrijven of druk uit te oefenen op de oogbol. Veranderingen in het glasvocht van het oog spelen ook een rol, vooral bij het ouder worden wanneer dit vocht krimpt en loskomt van het netvlies, wat kan leiden tot lichtflitsen. Migraine-aura’s veroorzaken vaak fosfenen, waarbij het visuele systeem tijdelijk verstoord is. Neurologische aandoeningen zoals epilepsie en hersenletsels kunnen eveneens fosfenen opwekken, net als plotselinge bloeddrukdalingen.
Door deze diverse oorzaken moet je goed letten op de context waarin fosfenen voorkomen, omdat ze zowel onschuldig kunnen zijn als een teken van ernstiger gezondheidsproblemen.
Hoe werkt mechanische stimulatie van het netvlies bij fosfenen
Mechanische stimulatie van het netvlies ontstaat door druk op het oog, wat fosfenen kan veroorzaken.
Wanneer de oogbol onder druk staat, bijvoorbeeld bij het wrijven in de ogen, worden de lichtgevoelige cellen in het netvlies fysiek geactiveerd, waardoor het brein deze impulsen vertaalt als lichtflitsen of gekleurde patronen. Dit gebeurt volledig onafhankelijk van daadwerkelijk invallend licht. De netvliescellen reageren op de prikkel alsof ze licht ontvangen. Dat levert de karakteristieke visuele gewaarwordingen op.
In de praktijk merken mensen dit vaak als ze na het stevig indrukken van het oog plotseling gekleurde stippen of golvende lijnen zien. Deze verdwijnen meestal binnen enkele seconden zodra de druk afneemt.
Waarom kunnen veranderingen in het glasvocht fosfenen veroorzaken
Het krimpen en loslaten van glasvocht achter het netvlies kan lichtflitsen en fosfenen veroorzaken.
Met het ouder worden verandert de samenstelling van het glasvocht, het heldere geleiachtige materiaal in het oog. Dit glasvocht kan krimpen en zich van het netvlies losmaken, een proces dat voor lichtprikkels zorgt doordat het netvlies lichtflitsen registreert. Deze lichtflitsen zijn vaak kort en kunnen gepaard gaan met zwevende vlekken, ook wel floaters genoemd. Soms kan deze loslating het begin zijn van een netvliesloslating, een ernstige aandoening die onmiddellijke medische zorg vereist.
Let goed op plotselinge veranderingen in het gezichtsveld, zoals een sterke toename van lichtflitsen of een schaduw die lijkt te vallen over een deel van het gezichtsveld.
Hoe hangen migraine-aura’s samen met fosfenen
Fosfenen kunnen een onderdeel zijn van de visuele symptomen die voorafgaan aan migraineaanvallen.
Veel mensen ervaren voorafgaand aan een migraineaanval een aura: tijdelijke visuele verstoringen die bestaan uit lichtflitsen, zigzaglijnen en gekleurde patronen. Deze fosfenen ontstaan door veranderingen in de elektrische activiteit van de hersenen die het visuele systeem beïnvloeden. Ze duren meestal 10 tot 30 minuten en verdwijnen weer voordat de hoofdpijn begint of zonder dat hoofdpijn hoeft te volgen.
Voor migrainepatiënten helpt het herkennen van deze aura’s om het begin van een aanval te signaleren. Zo kunnen preventieve maatregelen of medicatie tijdig worden ingezet.
Kunnen neurologische aandoeningen fosfenen veroorzaken
Ja, neurologische aandoeningen zoals epilepsie of hersenletsels kunnen fosfenen veroorzaken.
Abnormale hersenactiviteit, vooral in het gebied dat verantwoordelijk is voor het visuele verwerken, kan leiden tot spontane visuele waarnemingen, waaronder fosfenen. Bij epilepsie kunnen visuele aura’s optreden als onderdeel van epileptische aanvallen. Ook beschadigingen aan het hersenweefsel door trauma of andere neurologische aandoeningen geven soortgelijke symptomen.
Bij frequente of langdurige fosfenen adviseert de medische praktijk ook de neurologische gezondheid te laten beoordelen, zeker als andere symptomen zoals bewustzijnsverlies of convulsies optreden.
Wat is de relatie tussen lage bloeddruk en fosfenen
Een plotselinge daling van de bloeddruk kan tijdelijke fosfenen veroorzaken.
Wanneer de bloeddruk scherp daalt, vermindert de bloedtoevoer naar de ogen en hersenen tijdelijk, waardoor het netvlies kortdurend onvoldoende voedingsstoffen en zuurstof krijgt. Dit kan leiden tot het zien van lichtflitsen of donker worden van het gezichtsveld, vaak gecombineerd met duizeligheid of flauwvallen. Deze fosfenen zijn meestal van korte duur en verdwijnen zodra de bloeddruk zich herstelt.
Mensen ervaren dit vaak als duizeligheid bij het snel opstaan uit een liggende of zittende positie. Het lijkt een beetje alsof je ogen even aan een achtbaanritje deelnemen, terwijl jouw lichaam nog zegt blijf maar zitten. Daarom is langzaam bewegen aan te raden.
Wanneer moet je met fosfenen naar een arts
Medische hulp zoeken bij plotselinge, aanhoudende of verergerende fosfenen is verstandig.
Fosfenen zijn vaak onschuldig, maar kunnen ook symptomen zijn van ernstige oogproblemen zoals netvliesloslating. Dit geldt vooral wanneer lichtflitsen gepaard gaan met een toename van zwevende vlekken, het plotseling optreden van een schaduw of gordijn in het gezichtsveld, of wanneer de fosfenen ontstaan na een oogtrauma. Dan is een spoedige beoordeling door een oogarts noodzakelijk om blijvende schade te voorkomen.
Voor een goede diagnose kan de oogarts onderzoeken zoals een fundusinspectie en fluoresceïne-angiografie inzetten om de gezondheid van het netvlies en de achterliggende structuren te beoordelen.
Hoe wordt de oorzaak van fosfenen vastgesteld
De oorzaak van fosfenen wordt vastgesteld door medisch en beeldvormend onderzoek.
Een oogarts start meestal met een uitgebreid oogonderzoek, waarbij de conditie van het netvlies wordt gecontroleerd en wordt gekeken naar onderliggende oogziekten. Bij twijfel volgen aanvullende onderzoeken zoals fluoresceïne-angiografie, waarbij een contrastvloeistof wordt gebruikt om de bloedvaten in het oog zichtbaar te maken en afwijkingen op te sporen. Ook kan neurologisch onderzoek worden aanbevolen als er aanwijzingen voor een hersenafwijking zijn.
Zo kan gerichte behandeling worden ingezet, met als doel oogproblemen en systemische aandoeningen adequaat te behandelen.
Welke behandelingsmogelijkheden bestaan er voor fosfenen
De behandeling van fosfenen hangt af van de onderliggende oorzaak en is vaak niet nodig bij milde symptomen.
In veel gevallen zijn fosfenen tijdelijk en onschuldig, en is behandeling niet vereist. Als er een achterliggende aandoening zoals netvliesloslating, migraine of een neurologische aandoening wordt vastgesteld, richt de behandeling zich op die specifieke oorzaak. Bij netvliesproblemen kan een operatie of laserbehandeling nodig zijn, terwijl bij migraine medicatie kan worden ingezet om aanvallen te verminderen. Ook helpt het om factoren te vermijden die fosfenen uitlokken, zoals oogwrijven of plotselinge houdingsveranderingen.
Regelmatige controle door een oogarts is aan te raden als fosfenen frequent voorkomen of verergeren, zodat tijdig kan worden ingegrepen indien nodig.
Wat vindt u van de informatie over fosfenen? Herkent u de symptomen bij uzelf of iemand anders? Deel uw ervaringen en vragen zodat we het onderwerp samen verder kunnen verkennen en begrip kunnen vergroten.
Photo by Marc Schulte on Unsplash
