Elke maand verschijnt er een kort bericht dat de werkloosheid iets is gestegen, gelijk is gebleven of juist is gedaald. Het gaat vaak om een tiende procent, en toch krijgt het een kop in elk journaal. Op donderdag 15 oktober publiceert het CBS het cijfer over september. Wie dat bericht wil lezen zonder er te veel of te weinig in te zien, moet weten hoe het getal tot stand komt. Dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt.
Wie telt als werkloos
Werkloos zijn volgens het CBS is iets anders dan geen werk hebben. Het bureau volgt de definitie van de International Labour Organization (ILO). Werkloos ben je als je tussen de 15 en 75 jaar bent, in Nederland woont, geen betaald werk hebt, recent naar werk hebt gezocht en ook direct kunt beginnen. Alle drie de voorwaarden moeten kloppen.
Dat betekent dat een gepensioneerde zonder baan niet werkloos is, net zomin als iemand die ziek thuis zit of na een ontslag even helemaal niet zoekt. Zij vallen buiten de beroepsbevolking. Volgens het CBS ging het in augustus 2026 om 3,2 miljoen mensen die recent niet naar werk zochten of niet direct beschikbaar waren, vooral gepensioneerden en mensen die door ziekte of arbeidsongeschiktheid niet kunnen werken.
Het werkloosheidspercentage is dus het aantal werklozen gedeeld door de beroepsbevolking, de werkenden plus de werklozen samen. In augustus 2026 waren er 408 duizend werklozen, 4,0 procent van de beroepsbevolking. Het aantal werkenden schommelt volgens het CBS al bijna drie jaar rond de 9,8 miljoen. Wie wil weten waarom die noemer zo belangrijk is, leest ook waarom een percentage in het nieuws pas iets zegt als je de noemer kent.
Werkloos is niet hetzelfde als een WW-uitkering
Een veelgemaakte fout is denken dat het CBS telt hoeveel mensen een uitkering krijgen. Dat doet het niet. Het UWV houdt de WW-uitkeringen bij, en dat is een ander cijfer. Eind augustus 2026 ging het om 195 duizend lopende uitkeringen, ruim de helft van het aantal werklozen.
Het verschil is groot omdat veel werklozen geen recht op WW hebben. Het dashboard arbeidsmarkt van het CBS noemt jongeren die tijdens of na hun opleiding werk zoeken, zelfstandigen en mensen die zelf ontslag namen. In het tweede kwartaal van 2026 hadden 309 duizend van de 385 duizend werklozen geen WW (niet gecorrigeerd voor seizoen), en bijna de helft van hen was 15 tot 25 jaar. Omgekeerd telt niet iedereen met WW als werkloos. Wie naast zijn uitkering een baan heeft, of niet zoekt, valt erbuiten.
Ik vind dit eerlijk gezegd het nuttigste om te onthouden. Wie het werkloosheidscijfer leest als het aantal mensen dat van een uitkering leeft, trekt bijna altijd de verkeerde conclusie.
Een enquête, geen telling
Er bestaat geen register waarin staat wie werk zoekt. Het CBS vraagt het daarom gewoon na, in de Enquête Beroepsbevolking (EBB). Daar doen elke maand bijna 20 duizend mensen aan mee. Deelnemers vullen de vragenlijst eerst online in en worden daarna nog een aantal keer opnieuw benaderd, zodat het CBS ziet hoe hun situatie verandert.
Die antwoorden worden opgehoogd naar de hele bevolking. Groepen die minder vaak meedoen, krijgen een zwaarder gewicht, zodat de uitkomst klopt naar leeftijd, geslacht, herkomst en regio. Daarna rekent een statistisch tijdreeksmodel de uitkomsten door, waarbij ook de gegevens uit eerdere maanden meetellen. Zo wordt een schatting per maand nauwkeuriger dan de losse steekproef ooit zou zijn.
Een steekproef heeft altijd een marge. Het CBS zegt dat zelf ook, en daarom staat in elk maandbericht de gemiddelde verandering over de laatste drie maanden. In augustus 2026 steeg het aantal werklozen met gemiddeld 3 duizend per maand. Een sprong van een paar duizend in een enkele maand is binnen die marge eigenlijk geen nieuws.
Waarom het cijfer steeds verschuift
Er zijn vier redenen waarom je het cijfer van maand tot maand ziet bewegen, en maar een daarvan gaat echt over banen.
- Seizoenen. In januari stijgt de werkloosheid bijna elk jaar, door aflopende contracten en slecht weer. In juli stijgt ze en in augustus daalt ze weer, vooral bij jongeren die na school werk zoeken. Het CBS haalt dat patroon eruit met een seizoencorrectie, zodat je maanden met elkaar kunt vergelijken.
- Stromen in en uit. Volgens het maandbericht over augustus 2026 werden in drie maanden 250 duizend mensen werkloos die dat eerst niet waren, terwijl 241 duizend mensen niet meer werkloos waren. Het nettoverschil is klein, de beweging eronder enorm.
- Mensen die gaan zoeken. Van die 250 duizend nieuwe werklozen kwamen er 121 duizend niet uit een baan. Zij zochten eerst niet en nu wel. De werkloosheid kan dus stijgen terwijl er geen enkele baan verdwijnt.
- De meetmethode zelf. Door een nieuwe EU-verordening veranderde het CBS in 2022 de manier van meten. Volgens de nieuwe methode was de werkloosheid in december 2021 3,8 procent, volgens de oude 2,8. De oude reeks is daarna herberekend, zodat je de jaren nog steeds kunt vergelijken.
Dan is er nog het verschil tussen maand en kwartaal. Het CBS meldde over het tweede kwartaal van 2026 een werkloosheid van 3,9 procent, terwijl het maandcijfer in augustus op 4,0 stond. Het kwartaalcijfer is een gemiddelde van drie maanden, dus die twee spreken elkaar niet tegen.
Wat je met het cijfer van 15 oktober doet
Kijk bij het volgende bericht niet alleen naar het percentage, maar naar de richting over een paar maanden. Volgens het CBS steeg het aantal werklozen langzaam van 343 duizend in april 2023 naar 408 duizend in augustus 2026. Dat is een trend, de beweging van een losse maand meestal niet. Let ook op welk deel van de groei uit nieuwe zoekers komt en welk deel uit ontslagen. Dat zegt meer over de stand van de economie dan de kop.
Het werkt eigenlijk net als bij de inflatie, waar een gemiddeld cijfer ook zelden op je eigen situatie lijkt. Hoe dat zit, staat in hoe het CBS de inflatie meet. Mijn advies is dan ook hetzelfde. Een tiende procent erbij of eraf is zelden het verhaal, de lijn over een half jaar wel.
