Het Europees Parlement heeft de Sacharovprijs 2026 toegekend aan het Internationaal Strafhof in Den Haag. Voor veel mensen is het de eerste keer dat ze van die prijs horen, en de vraag ligt voor de hand. Wat is het eigenlijk voor onderscheiding, wie bepaalt wie hem krijgt, en wat heeft een rechtbank aan een mensenrechtenprijs? Hieronder het antwoord, zonder het politieke gekissebis eromheen.
Een prijs voor vrijheid van denken
De volledige naam is de Sacharovprijs voor de vrijheid van denken. Het Europees Parlement reikt hem sinds 1988 elk jaar uit. De prijs is vernoemd naar Andrej Sacharov, een Russische atoomgeleerde die in de Sovjet-Unie uitgroeide tot dissident en pleitte voor vrije meningsuiting. Volgens het statuut gaat de prijs naar mensen of organisaties die iets bijzonders doen voor de mensenrechten, de rechten van minderheden, het internationaal recht, de democratie of de rechtsstaat.
Die laatste twee punten verklaren waarom een strafhof in aanmerking komt. Het Internationaal Strafhof, ook wel ICC genoemd naar de Engelse naam International Criminal Court, vervolgt personen voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Het doet dat alleen als een land dat zelf niet kan of wil. Daarmee is het precies het soort instelling dat het internationaal recht moet handhaven.
Wie kiest de winnaar?
De keuze gaat in drie stappen. Fracties in het Europees Parlement, of groepjes van minstens veertig Europarlementariërs, dragen kandidaten voor. De commissies Buitenlandse Zaken en Ontwikkeling maken daar in september een shortlist van drie finalisten van. De uiteindelijke beslissing ligt bij de Conferentie van voorzitters, het overleg van de parlementsvoorzitter met de leiders van alle fracties. De winnaar wordt eind oktober bekendgemaakt, dit jaar dus op 22 oktober.
Het is daarmee een prijs van politici, en dat is iets anders dan een prijs van een onafhankelijke jury zoals bij de Nobelprijs. Wie de winnaar kiest, maakt dus ook altijd een statement. Dat hoort bij de prijs en is geen nieuwigheid van dit jaar.
Wat levert de prijs op?
De winnaar krijgt 50.000 euro. De uitreiking is rond 10 december tijdens een plechtige zitting in Straatsburg, omdat op die datum in 1948 de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens werd aangenomen. Winnaars worden daarnaast opgenomen in het netwerk van eerdere laureaten, waarmee het parlement ze ook later onder de aandacht blijft brengen.
Wat de prijs niet doet, is de positie van het strafhof juridisch veranderen. Het geld is voor een internationaal hof een klein bedrag, en de prijs heft geen enkele sanctie op. Het gewicht zit in de boodschap. Volgens NU.nl geldt de toekenning als een steunbetuiging van Brussel aan het ICC, dat onder druk staat van de Amerikaanse regering.
Waarom juist nu
De Verenigde Staten zijn geen lid van het strafhof. President Trump heeft het ICC en een aantal medewerkers op de Amerikaanse sanctielijst gezet. Amerikaanse bedrijven mogen daardoor geen diensten leveren aan die medewerkers, wat in een wereld vol Amerikaanse software en betaaldiensten verder reikt dan het klinkt. Begin oktober kondigde Trump nieuwe sancties aan om het hof lam te leggen, aldus NU.nl. Alle lidstaten van de EU en de NAVO zijn wel lid, met uitzondering van de VS en Turkije.
Kort daarvoor ging de Nobelprijs voor de Vrede naar Navi Pillay, die eerder rechter was bij het strafhof. Twee grote prijzen in een maand voor dezelfde hoek is geen toeval, en zo wordt het ook gelezen. In Nieuwsuur sprak ICC-griffier Osvaldo Zavala Giler na de bekendmaking over de druk vanuit Amerika op het werk van het hof.
Een rechtbank als winnaar is nieuw
Kijk je naar de lijst van eerdere winnaars, dan valt op hoe zelden de prijs naar een instelling gaat. Meestal krijgt een persoon hem, vaak iemand die vastzit of vervolgd wordt, zoals Nelson Mandela in 1988, Malala Yousafzai in 2013 of Aleksej Navalny in 2021. Soms is het een beweging of een volk. Organisaties zijn de uitzondering.
| Jaar | Winnaar | Wat voor winnaar |
|---|---|---|
| 2003 | Verenigde Naties en Kofi Annan | Internationale organisatie met haar secretaris-generaal |
| 2004 | Wit-Russische Journalistenvereniging | Beroepsvereniging |
| 2005 | Verslaggevers Zonder Grenzen | Persvrijheidsorganisatie (samen met twee andere winnaars) |
| 2009 | Memorial | Russische mensenrechtenorganisatie |
| 2022 | Het volk van Oekraïne | Een heel land, vertegenwoordigd door leiders en burgers |
| 2026 | Internationaal Strafhof | Rechtbank |
Een rechtbank stond er nog niet tussen. Dat maakt de keuze van dit jaar anders dan die van vorige jaren. Waar de prijs meestal een individu beschermt door hem zichtbaar te maken, gaat hij nu naar een instelling die zelf mensen berecht. Je kunt dat zien als een uitbreiding van wat de prijs wil zijn, of als bewijs dat het parlement het internationaal recht zelf bedreigd vindt. Waarschijnlijk is het allebei.
Wat je van de uitreiking kunt verwachten
Rond 10 december neemt een vertegenwoordiger van het strafhof de prijs in Straatsburg in ontvangst, met een toespraak in het parlement. Dat is het moment waarop het hof zelf het woord krijgt in een Europese zaal, en dus ook het moment om op te letten welke toon het kiest richting Washington. Voor de rechtszaken in Den Haag verandert er intussen niets. Die lopen gewoon door, met of zonder prijs aan de muur.
